DÜNÜR GEZME ADETİ

Oğlu olan her ana, gördüğü güzel kızları yıllar boyunca oğlu için düşlemiş, gelini gibi tasallamıştır, muhakkak. Oğlu evlenme çağına gelene kadar gomşudan,akrabadan gızları hayallemişdir. Çok beğendiği ve düşündüğü bir gız varsa oğluna istemeyi gurmuş, gendinin gaynana olacağını, torun tosun saabı olup murat alacağını hesabitmiştir..

Ve derken oğlu büyümüş, deleğannı olmuş, vatan görevi için askere çağrılmış dır, Davul, zunna askere gönderilir.

Memedin anası her naader hasret ateşiynen yansa da ilâlem gaygıdan ölür. Merâkını yenemiyenlerden biri başlar memedin anası müncübanıma söylenmeye.

-Noğordün gı, oğlana bişi bulabildinmi bari

-Yok anam daha nitdiiin, oğlanın askerden gelmesine altay var.

-Ossun anam sen şinciden eteğini biline çal, oğlan gelmeye sen gızı anca bulun. Öyle hıh diyinci gızmı bulunur.

-Şiymi,hiç bakındığın,düğünde,dernekte gözetlediğin oldumu? aman diyim hamamları gaçırma.ha. Oğlanı ariye viriyim dime, öğle gıldır incik gelin kotü olur…Olmuşuken şöle etli butlu, hançeli, pençeli, içesine bişi ossun, biliyon ki, “hançeli gelin, pençeli oğlan doğurur” Öyle birini bulmak içinde sakın hamamları gaçırma.

-İyi söyledin gı, geçenlerde gorümcemin gomşusu gelin hamamı yapacağmış da bir galıp sabın gönderdiydi bidenede oruya gidip bakıyım bağak.

-Git anam, hiç durma, şöğle köşelerden gızları gözetle, inşallah göğnüne göre bulursun.

-Amannn şirifanım öğle görüp gözetmiynen olacak işmi allaseen,naader baksan ginede yazgı, gader

-Öğle dime anam naader gader olursa ossun iki gadın ortuya düşdüde işi ayarladımı, o işi olmuş bil, Allah da yazar.

-Gidanam git öğle diyipde günaa girme.

-Müncübânım bak ne diyim çifdöğünde ben bir gız gördüdüm aklıma şindi geldi, nemezgahın yanındaki sokakda bir çatal gapı var işde orda.bir gız var, Görsen bir gızki boylu boslu ceran gibi agzı, yüzü fındık, elmayanaklı, badem gözlü, saçları topuğunu dövüyo, geçenlerde bir düğünde gördüdüm, Allah seni inandırsın vuruldum. Bir endâmı, bir gırıdışı varki görsen senin oğlanın yanınada yakışır ha…

-İyide anam, gadasını aldığım, sorup soruşturmadan, dünur düşülür mü, niyin nesi, kimin fesi. Hırlımı, hırsız mı, soylumu, soysuz mu ne bilek. Benim istediğim helal süt emmiş, güzelliğinden çok güler yüzlü datlı dilli, terbiyeli, ir galkan Allahdan gorkan, büyüğnü, güccüğnü bilir, bir didiğmi iki itmez biri olursa ne âlaa. Yoook, idim, idim idişen, çekim, çekim çekişen olurda beni maasimezse Allah yazdıysa bozsun, niydiyim.

Geçennerde birine dünür giddik, görsen “yüzü güzel dağ armıdı” bir su istedik, getirişinde miymenet yok ki, bir su dutuşu varki görsen okla yutmuş gibi, eğelmesini bile bilmiyo görgüsüz.Hele evleri! Didik, dağanık her taraf pasak içinde.Orda düdüğüme bişi çıkdı, giddiime, gideceeme pişmaan oldum, gart nii de bırakmadık.

-Olacak anam noreceen bin gıza gideceende birini alacaan.

-Dünde bir eve gitdik.

-Eeee.. kim kim gitdiniz?

-Ben, işik gonşumuz zennure, amem, iltim, bidenede gorümcem.

-Vooo, dördünüz bir noreceniz anam, sürü sürü, o niymiş ilâlem gınar alliytmiye.

-İyi anam amma kime dimesen dıdığnı sallıyo, iyisimi bir fodunna gaynatmasınlar diyi götürdüm.

-Peki ne garara godunuz.

-Vardık gızın kapısına dayandık, gapıyı gız açdı, misafir alırmısınız diyinci gız dünür olduğumuzu annadıyıynan içeri gaşdığı bir oldu.Sesimize gızın anası çıkdı

-Buyurun-buyurun diyii güler yüzünen bizi içeri aldı.

İçeri girdik ki, evin içini ha bi gör selli ,sepli ,döşengili.

Halı yasdıklarından dutda inne oyalarına varanağder her yer şam, şam şakıyo, bide babanneleri varımış görsen, pak temiz, giyimli guşamlı ağzı da düvalı, ha bir melâke, içimiz gaynadı gı.

Bide şeerin yillileriymiş babalarının gazancılarda tükanı, gedirisde de bagları varımış.

-Disenne dunnuyu gözünden vurdunuz.

-Hee anam yiğin sevdik, gözümüz düştü Allah var.

Gızdan bir su isdedik ! Allah seni inandırsın bir su getirişi varıdı ki gözler görmedik, inan aazımız ayrık galdı.

-Eeee..sona nooldu.

-Soonası, onlara doyamadan müsağde isdedik, durun diyi noordüler amma biz gartımızı goyup geldik.

Onnar bizi biz onnarı herkeslerden sorduk.Üş, döt gün soona gine giddiğimizde bizi çok daha iyi garşıladılar.Gık yıllık ahbap gibi bizi bağallarına basdılar, dellendi, çıvdırdılar.

-İşi iyice ilelleddik disenne.

-Dirken gızın anası bizi sorguya duddu.; nirelisiniz, babanızın meslee nii, tükan sizin mi, bağânız nirde ve son olarak da oğlunuz niyiş görür didi?

-Bizde tek, tek cevap virdik. Babamız senayici, ev gendimizin, bağâmız eğri bıcakda, oğlumuzda babasıynan senayiye gedip, geliyo diyince,gadının yüzü birden değeşdi ve sed sed didiki, oğlunuzun okumuşluğu varmı.

Bizde hemen var didik ilk okuldan şadetnâme aldı, çok şükür zenatide öğrendi. Gadının ağzından bi yaaa! Kelimesi çıkdı ki sorma.

-Niyola.

-Ondan sona gadın ezilip, büzülerek getirip gartımızı elimize virirken sizi çok sevdidik çok da öydüleridi amma gızımız orta bitirdi, babası okumuş olmassa virmem diyo.

Bide herifin esnaflıkdan aazı yandığından memur, âmir bişi ossun diyo, disinmi.

belimiz buza döndü, nutgumuz dutuldu, ne dicemizi şaşdık.

-Voo,görüyonnu yiğin kotolmuş gıı.

-Kotünün kötüsü anam. Arkamıza baka, baka kös, kös çıkdık geldik.

Gerçi bizde okumuş gız isdemiyoduk ya.

-Niyeki gı

-Niye olurmu anam, okumuşlar okudum dii bilgişlik satar durur ,oda oğlumuzun ağırına gider, eğer bide biziminen çekim çekim çekişirse bak o zaman belaya.

gâri her gün aazımızın dadı bozulur, yimemizin aazı gapalı galır, öğleleri bizim çölmemizde gaynamaz

-İyi anam canını sıkma, bidenede benim didiğin gıza gidin.

-Hangisine.

-Didima gı, çifdöğönde nemezgâhın dibindeki çatal gapı.

-Tamam anam tamam da, yalınız benim gafamda , dolaydan akrabanın bir gızı var ben ona gitmiyi düşünüyom. Öğle ilinen çarpışmak golay değel, hiç olmassa bunları az çok biliyok ne demişler “bil bildiğine yanıl”

Günler böyle bir birini kovalarken, meraklı komşu gadın, müncübânıma raslar ve hemen sorar.

-Noğordün gomşu, gaygıdan öldüm, noğoldu gızı virdimi akrabalar.

-Git anam git akrabasında çıksın, akraba değel akrebimiş, akrabalar ayında gidesiceler.

-Vooo gorüyonnu yiğin yüreğeni galdırmışlar, sürünesiceler. Velâ havli di de okelenme, tansiyonun ni çıkar allesirgiye. Durda şunu ağır, sakin anlat hele.

-Anam gitdiime, gideceeme pişman oldum. Kötü yoluk gızları meğer Naader gıymetliymiş.

-Noğoldu kele, gaygıdan çatlatmada anlat.

-Oruya gızı görek diyi giddik, aman bizi bir garşıladılar görsen! Gözler görmedik.

Ha ayaamıza tellik mi döndersinler, çay mı yapıp, ayran mı özesinler, niydeceklerini şaşdılar.

-Eee’bunun niresine gızıyon.

-Dur anam dur hele,”garamanın goyunu sona çıkar oyunu” o gün bizi içesine ağılladılar, gapıya gader uğulladılar.

gızda şireli, şireli döndü durdu bizde Allah bilir çok umutlandık, işe oldu gozünen bakdıydık-

.-Olmadımı ki, gıı.

-Yok anam! esikli, olmadıını bırak nirdiyse akrabalıkdan çıkacaadık

–Sende insanı öldürürsün ha! şunu doğru dölek annatda gurtulak.

-Annadıyok ya gıı, anağan gannında nası durdun, durda dadıynan annadak.Sonacıma üç, beş gikdik geldik, garı aşamınan irkekler usulen gidecek gâaviyi içecekler diyoduk.

-İşmediler mi yosa?

-Gaaveleri başlarına çalınsın.

-Şinci düşüp bayılacaam, noğolduğunu sööle gı

-Gitmez olukda, ölümüz gidiydi.

-Ölünü dirini bırak da sona nooldu

-Gusura galma da sende nooldu diyi yanıyon, .noolacak, gıza niyler dakacaamız gonusu açıldı

-Eeee.

-Eesi, bizde didikki; evimiz kira, bağımız gabal değil, Allaha şükür işimizde iyi, gızınızı aç açık goyacak değelikya, elimizden geldiği gadar dakar, dakışdırırık.Onlarda didiler ki

-Yok anam yok, hangi devirde yaşıyonuz, öğle dakar, dakışdırırık diyi geçişdirmek olmaz.

Geçen gelenler neler, neler dakacadılarda virmedik diye göya aklı sıra dünür gızışdırıyollarıdı.

-Sona, sona.

-Sona bizde ona didikki! Bak pempanım, gız bizimde gızımız ilalemağrşı utandıracak deelikya , altınını, incisini, bileziğini dakarık. Üç, döt gatda antarilik alırık olur biter.

-Yoook anam yok, ööle olur bitere gelemezik. Sen söylemiyorsan ben söölüyüm;

Biz baş dan bidene fişeklik isderik (en az otuz beşli) bir gelep inci, on dene bilezik, on gat düzen, üç telli adana burması, olursa ne âla, yook olmazsa bizim size virecek gızımız yok, gusura galman dimez mi,

Bizde depemizden vurulmuşa döndük, eğer biz bu gader dakı dakacak ossadık, Ademağaların, Gobülüklerin, Botbotların, Zenneci oğulunun, hatda dozdozların gızına giderdik, sürünesiceler. Yalanmıyım anam.Bu iş zenginleri mezelemek deemi? gadasını aldığım. Ne demiş atalar (gelin, hâline göre salın) o gader düzeni düzüpde ilâleme kepazemi olak…Diki hepsini borç, harç aldık yarin gelini içeri alıncı, vir gızım şu altınnarı da borcumuzu ödüyek diyip gelinnin golundan alıpda ilâleme gülüçmü olak.

Halbuki biz, gelinimize gücümüzün yetdiğini dakardık amma oda galıcı olurdu. Bunnarın gayesi gız virmek deel, oğlan evini soymak, ellene ne geçeceğse, bu gaderde olmazki öledemi gı. Söylesene anam, susdun galdın, durmadan viridiyodun sööle, sööle diyi.

-Vooo, yiğin ayıbitmişler, gusura galmada sizinkilerde çok görgüsüzlerimiş. Peki bu gader takıyı, düzeni istiyollarda ya onnar bu yükün altından nası gakacaklarımış. Enaz yatak odası dakımı, goltuk, ganepe, bir sandık ciiz, altı halı yasdık, bir kelle, bir daban halı, iki namazla, gaynatıya, guveye elbiselik dakım, gaynanaya antarilik, gayınlara, gorümcelere çamaşır, emmiye, halıya, dayıya hediyelik, golayınamı olur, bunca mesârif. Bunlar gendilerini ni sanıyollarımış.

-Yok anam yook, bunlarda iş yok sen gine benim didiğim yire git.

Müncübanım da akrabadan ağzı yandığından, “iller iller canım iller, ekmeği tüm tüm viriller” diyerek gakar gomşunun tarifine göre çiftönüne gider. Nemezgâhın yanındaki çatal kapıyı çalar.

Kapıyı bir çocuk açar ve çocuğa annen evde mi diye sorarlar. Çocuk anneee, anne, misafirler geldi diye bağırarak merdimanlardan dırmanıp sallığı birden bulur..

Ev saabı gadın sese dışarı çıkar, sallıkda gorünür.

Müncübanım hemen;

-Misafir alırmısınız anam der. Ve gadın memnuniyetle buyur eder, hayilli bir iş için geldikleri besbellidir. Gız anası çok taltıf ider. O aradada gızına seslenir.

Gelin adayı gızda salını, salını gelir misafillerin ellerini öper ve süzüle süzüle çıkar gider. Oğlan anasının gıza gozü düşmüşdür. Galiba aradığımı buldum diyi geçirir içinden. Adet üzerine gızdan bi su ister.

Gız suyu getirip, gaynana adayına verir ve elgoğüsde divan durur. Gadın su içtiği yirde gızı başdan aşşağa süzer .gızda tüm edâsını, cilvesini, süzülüşünü ortaya kor gırıdırda, gırıdır.

Diğer misafillerde guzu yimişler gibi hiş durmadan su isdeller. Ve nihayet oğlan anası, gız anasına .

-Biz buraya tavsiye üzerine sizlerle akraba olmak niyetiyle geldik, diyerek niyetlerini bildirir .

Gız anasıda hoş geldiniz, sefalar getirdiniz Allah yazdıysa ne diyek, diyerek makul bir cevap virir.

Oğlan tarafı adres yazılı gartlarını bırakarak musâde isterler.

Ev sahibi gadın misafirleri gapıya gadar yolcider …

Gelip gitmeler, sorup soruşdurmalar sürer gider ve sonunda gız tarafı oğlan tarafına söz gavesi virmek maksadıynan gün virir,

Oğlan tarafıda tüm yakın akrabalarıyla kız evine gider, gahve içilir ve söz kesilmiş olur.

Nişan; kendi akrabarı arasında (karınca kararınca) takılar takılarak kız evinde yapılır.

Oğlan evi şerbetlik götürerek kız evinde hazırlanıp dağıtılır, gâye ağızlar tatlansın hani derler ya “datlı yiyek, datlı gonuşak”

Veeee….Düğünler; kız evi kendi evinde teyiplerle eğlenir, güler, oynar, kızın arkadaşları oynar hem kendileri eğlenir hem de düğünü şenlendirirler.Bu arada kız evinin, kıza çehiz olarak verecekleri eşyalar evlerinin bir odasında sergilenir, hısım, akraba, eş, dost çehize bakmaya dâvet edilir, çehiz göstermedeki amaç, evlenen gençlerin nesi yar, nesi yok görünmesi içindir. Çehize bakmada ki gaye ise, ne eksikleri varsa almak içindir. Yakın, uzak herkes yardımda yarışarak gençlerin eksiklerini tamamlarlar. (Bu gün ki çehiz sergisi gösteriş için yapılıyor olabilir o ayrı)

Oğlan tarafı ise; illa dakım çalgı kiralar, Cumbuş, Gıraynet, Keman,Def, Dümbek (darbuka) bir de ya kadın yada erkek oyuncu kiralanır (köçek hasan) yada (şükrücük) düğünü bunlar şenlendirir.

Şâyet oyuncu yoksa düğünü şenlendirme görevi tabiki dâmadın arkadaşlarına düşer, onlarda vur patlasın, çal oynasın, iki gece gıyasıya eğlenirler.

Çarşamba günü kına gecesi yapılır, oğlan evi önceden kız evine çerez ve kına gönderir, akşamsa kına almaya topluca gidilir.

Orada çalıp çağrılır ve hazırlanmış bir sini çerezle garılmış kına alınır, sonra tekrar oğlan evine gelinir.

Gelirken güvenin yakın arkadaşları kız evinin çalınabilir eşyalarından bazılarını ceplerine koyup getirirler, kültablası, çay tabağı, tabak altı vesâire, sebep? Güveden hediye koparmak.

Güvenin sadıç diye yardımcısı olur. Her konuda ona yardımcıdır beraber kına yakılır, Perşembe sabahı (gelinler sevapdır diye tek Perşembe günleri gelirdi, yani Cuma gecesi.)sadıç güveyi hamama götürür, oradan güve traşı için berbere gidilir nereye giderlerse gitsinler sadıç güveden sorumludur, güve kaçırma şakaları çok meşhurdu. Ve akşam oglan evinde yemek ziyafeti verilir.

Yemekten sonra yatsı câmisine gidilir oradada sadıca büyük görev düşer çünkü güvenin ayakkabısını koruyacaktır.Camiden sonra eve gelinir. Önceden hazırlanmış berdi gamışı(sazlık otu)gilamada, bir neyi ot yığını ateşlenir o alevin etrafında toplanılarak dualar edilir, güvee büyüklerin ellerini öper, arkadaşlarıyla kucaklaşır ve yakınları tarafından yumruklanarak eve sokulur .Yine burada da güve sadıcın korumasındadır.

Ne zaman güvedıkıldı (güvenin eve girmesine güvedıkma denir) O zaman sadıç geniş bir nefes alır.

Nihayet karşılıklı anlayış ve dayanışma içerisinde, mâkul masraflarla düğün, dernek yapılır, bir ev çatısı daha durulmuş ve bir aile ocağı daha kazanılmış olur.

Allah milletin sağlık ve selâmetini daim eylesin,

Hazreti mevlâ.. her kurulan yuvanın temelini yıkılmaz kılsın…Amin.